Το Ίλιον που μας επιστρέφει χρόνο

Η μικρή απόσταση ανάμεσα στο σχολείο, στα καταστήματα της γειτονιάς, στην πλατεία και στο σπίτι δεν είναι μόνο ευκολία. Είναι μια μορφή ποιότητας ζωής που το Ίλιον διαθέτει ήδη και αξίζει να προστατεύσει.

Λίγο πριν από τις οκτώ το πρωί, ένας γονιός αφήνει το παιδί στο σχολείο. Στην επιστροφή περνά από τον φούρνο, σταματά για λίγο στο φαρμακείο και ανταλλάσσει μια καλημέρα με τον άνθρωπο στο περίπτερο. Δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτοκίνητο. Δεν έχει ψάξει θέση στάθμευσης ούτε έχει μετρήσει πόσα φανάρια τον χωρίζουν από το σπίτι.

Μέσα σε λιγότερο από μισή ώρα έχει κάνει όσα, σε μια διαφορετικά οργανωμένη πόλη, θα απαιτούσαν βενζίνη, υπομονή και αρκετό προγραμματισμό. Το κέρδος δεν βρίσκεται μόνο στην απόσταση. Βρίσκεται κυρίως στον χρόνο.

Συνηθίζουμε να μιλάμε για την ποιότητα μιας πόλης με μεγάλες λέξεις: έργα, υποδομές, αναπλάσεις, ανάπτυξη. Ο κάτοικος, όμως, την αξιολογεί συνήθως με πιο απλές ερωτήσεις. Πόση ώρα χρειάζεται για να πάει το παιδί στο σχολείο; Μπορεί να περάσει από το σούπερ μάρκετ επιστρέφοντας; Υπάρχει μια πλατεία κοντά στο σπίτι; Μπορεί ένας ηλικιωμένος να φτάσει μόνος του στο ΚΑΠΗ; Χρειάζεται το αυτοκίνητο για κάθε μικρή υποχρέωση;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα καθορίζουν πόσο από την ημέρα μας ανήκει πραγματικά σε εμάς.

Τα τελευταία χρόνια, η διεθνής συζήτηση για τις πόλεις χρησιμοποιεί συχνά τον όρο «πόλη των 15 λεπτών». Η βασική ιδέα είναι απλή: οι περισσότερες καθημερινές ανάγκες ενός ανθρώπου να μπορούν να εξυπηρετηθούν σε μικρή απόσταση από το σπίτι, με τα πόδια, το ποδήλατο ή μια σύντομη διαδρομή με δημόσια συγκοινωνία.

Ο όρος είναι σχετικά νέος. Η ανάγκη που περιγράφει, όμως, είναι πολύ παλαιότερη. Οι ελληνικές γειτονιές οργανώθηκαν για δεκαετίες γύρω από αυτή τη μικρή ακτίνα της καθημερινότητας. Το σχολείο, ο φούρνος, το φαρμακείο, το καφενείο, το ψιλικατζίδικο, η πλατεία και το σπίτι δεν ήταν διαφορετικοί προορισμοί. Αποτελούσαν μέρη της ίδιας διαδρομής.

Το Ίλιον διατηρεί σε μεγάλο βαθμό αυτή την κλίμακα. Σε έκταση περίπου 9,25 τετραγωνικών χιλιομέτρων αναπτύσσονται επτά συνοικίες και δεκαεννέα γειτονιές, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Δήμου. Η πυκνότητά του δημιουργεί προβλήματα που γνωρίζουμε καλά: πίεση στη στάθμευση, περιορισμένους ελεύθερους χώρους, κυκλοφορία, επιβάρυνση τις ημέρες μεγάλης ζέστης. Την ίδια στιγμή, όμως, προσφέρει ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Πολλές από τις καθημερινές λειτουργίες της πόλης βρίσκονται ήδη κοντά στον κάτοικο.

Αυτό φαίνεται το πρωί έξω από τα σχολεία, το μεσημέρι στους εμπορικούς δρόμους, το απόγευμα στις πλατείες και στις αθλητικές εγκαταστάσεις. Φαίνεται στη διαδρομή από την Παλατιανή προς το κέντρο, γύρω από τον Άγιο Φανούριο, στη Ραδιοφωνία και στις μικρότερες γειτονιές όπου η καθημερινότητα εξακολουθεί να χωρά σε λίγα τετράγωνα.

Η κοντινή πόλη έχει και μια κοινωνική λειτουργία που δύσκολα αποτυπώνεται σε έναν χάρτη. Ο φαρμακοποιός γνωρίζει τον ηλικιωμένο που μένει μόνος. Ο άνθρωπος στο περίπτερο αντιλαμβάνεται ποιος έχει ημέρες να περάσει. Οι γονείς συναντιούνται στην είσοδο του σχολείου και τα παιδιά αναγνωρίζουν πρόσωπα στον δρόμο προς το σπίτι. Δεν πρόκειται για μια εξιδανικευμένη εικόνα της παλιάς γειτονιάς. Είναι ένα υπαρκτό δίκτυο καθημερινών σχέσεων που η μικρή απόσταση βοηθά να παραμένει ζωντανό.

Η εγγύτητα, βέβαια, δεν είναι ίδια για όλους. Μια διαδρομή δέκα λεπτών για έναν νέο άνθρωπο μπορεί να είναι πολύ δυσκολότερη για κάποιον που κινείται με αμαξίδιο, για έναν ηλικιωμένο ή για έναν γονιό με παιδικό καρότσι. Ένα στενό ή κατειλημμένο πεζοδρόμιο, μια διάβαση χωρίς ασφάλεια, η έλλειψη σκιάς και ένα εμπόδιο μπροστά σε μια ράμπα μπορούν να μετατρέψουν τα πεντακόσια μέτρα σε πραγματική δοκιμασία.

Γι’ αυτό μια πόλη δεν γίνεται λειτουργική απλώς επειδή οι αποστάσεις της είναι μικρές. Χρειάζεται αυτές οι αποστάσεις να μπορούν να διανυθούν από όλους.

Ο Δήμος Ιλίου διαθέτει ήδη ένα εγκεκριμένο Σχέδιο Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας, καθώς και Σχέδιο Αστικής Προσβασιμότητας, το οποίο αποτυπώνει προτεινόμενες διαδρομές και παρεμβάσεις στο δίκτυο πεζής μετακίνησης. Υπάρχει, επομένως, η σχεδιαστική βάση. Το στοίχημα είναι αυτή να αποκτήσει συνέχεια πάνω στον δρόμο.

Η διοίκηση της Ανδριάνας Αλεβίζου έχει φέρει πιο καθαρά στη δημόσια συζήτηση τη σύνδεση ανάμεσα στην καθημερινότητα, την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη. Στο 2ο Ilion Forum καταγράφηκαν παρεμβάσεις που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί, όπως ράμπες, αναβατόρια και περισσότεροι από τριάντα προσβάσιμοι χώροι υγιεινής σε σχολεία. Η σημασία αυτών των έργων δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό τους. Βρίσκεται στο ότι αναγνωρίζουν την πρόσβαση ως βασικό χαρακτηριστικό της πόλης και όχι ως ειδική εξυπηρέτηση για λίγους.

Το επόμενο βήμα είναι η σύνδεση των επιμέρους παρεμβάσεων. Ένα συνεχές και ελεύθερο πεζοδρόμιο. Μια ασφαλής διάβαση εκεί όπου περνούν καθημερινά μαθητές. Περισσότερη σκιά στις συνηθισμένες διαδρομές. Παγκάκια που επιτρέπουν σε έναν ηλικιωμένο να ξεκουραστεί. Φωτισμός, ράμπες και διαδρομές που δεν σταματούν απότομα στο επόμενο τετράγωνο.

Η πόλη των κοντινών αποστάσεων δεν χτίζεται απαραίτητα με ένα εντυπωσιακό έργο. Χτίζεται συνδέοντας σωστά όσα υπάρχουν ήδη.

Υπάρχει και μια οικονομική πλευρά. Όταν ο κάτοικος μπορεί να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του κοντά στο σπίτι, στηρίζει ευκολότερα το μικρό κατάστημα της γειτονιάς. Δεν χρειάζεται να μετακινηθεί σε ένα μεγάλο εμπορικό κέντρο για κάθε αγορά. Τα χρήματα κυκλοφορούν μέσα στην πόλη και οι δρόμοι διατηρούν ανθρώπινη παρουσία σε περισσότερες ώρες της ημέρας. Ένα κατάστημα που παραμένει ανοιχτό δεν προσφέρει μόνο μια υπηρεσία. Κρατά φωτισμένο και ενεργό ένα τμήμα της γειτονιάς.

Φυσικά, καμία συζήτηση για τις κοντινές αποστάσεις δεν πρέπει να αγνοεί τις μετακινήσεις έξω από το Ίλιον. Χιλιάδες κάτοικοι εργάζονται, σπουδάζουν ή επισκέπτονται υπηρεσίες σε άλλες περιοχές της Αττικής. Η καλή σύνδεση με την υπόλοιπη πόλη και η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών παραμένουν κρίσιμα ζητήματα.

Η «πόλη των 15 λεπτών» δεν σημαίνει ότι ο κάτοικος κλείνεται στη γειτονιά του. Σημαίνει ότι δεν είναι υποχρεωμένος να την εγκαταλείπει για κάθε μικρή ανάγκη.

Λίγο μετά τις οκτώ και μισή, ο γονιός της πρωινής μας διαδρομής έχει επιστρέψει σπίτι. Το παιδί βρίσκεται στο σχολείο, το ψωμί είναι στο τραπέζι και η μικρή εκκρεμότητα στο φαρμακείο έχει τακτοποιηθεί. Ίσως να έχει κερδίσει μόνο είκοσι λεπτά. Πολλαπλασιασμένα, όμως, με τις ημέρες και τις εβδομάδες ενός χρόνου, αυτά τα λεπτά γίνονται χρόνος για ξεκούραση, φροντίδα, παιχνίδι ή μια κουβέντα χωρίς βιασύνη.

Στις μεγάλες πόλεις, ο χρόνος χάνεται συνήθως χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Το Ίλιον έχει την κλίμακα για να συμβεί το αντίθετο: να μας επιστρέφει, κάθε μέρα, λίγη από τη ζωή που διαφορετικά θα αφήναμε στον δρόμο.