ΕΕ: Νέο Σύμφωνο για τη Μεσόγειο, μια επανεκκίνηση σχέσεων σε ταραγμένους καιρούς

Οι Βρυξέλλες προτείνουν μια νέα αρχιτεκτονική συνεργασίας με τον Νότο, σε μια στιγμή όπου η Μεσόγειος αναδεικνύεται εκ νέου ως γεωπολιτικό σταυροδρόμι.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την Πέμπτη το νέο «Σύμφωνο για τη Μεσόγειο», μια πρωτοβουλία που φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της ΕΕ με τις χώρες της νότιας γειτονίας της, από την Αλγερία και την Αίγυπτο έως το Ισραήλ, την Ιορδανία και την Τυνησία. Το σχέδιο έρχεται σε μια περίοδο εντεινόμενης παγκόσμιας αστάθειας, μεταναστευτικών πιέσεων και ενεργειακών ανακατατάξεων.

Στόχος, σύμφωνα με το έγγραφο της Επιτροπής, είναι «μια βαθύτερη ολοκλήρωση στο πλαίσιο του κοινού μεσογειακού χώρου» και μια «αλλαγή παραδείγματος» στις εταιρικές σχέσεις της Ευρώπης με τον Νότο, όχι πλέον σχέσεις επιδοτήσεων και ελέγχου, αλλά συνιδιοκτησίας, συνδημιουργίας και κοινής ευθύνης.

Το νέο σύμφωνο προβλέπει σειρά έργων σε δέκα χώρες της περιοχής, από την πράσινη ενέργεια και την ψηφιοποίηση έως τη διαχείριση των υδάτων, την εκπαίδευση και την τεχνητή νοημοσύνη. Περιλαμβάνει επίσης σχέδια για ένα μεσογειακό πανεπιστήμιο και νέες πλατφόρμες πολιτιστικών ανταλλαγών, μια προσπάθεια να ξαναβρεθεί κοινό έδαφος σε μια θάλασσα που σήμερα χωρίζει όσο και ενώνει.

Οικονομία, μετανάστευση και κλίμα

Η Επιτροπή δίνει έμφαση στην εμπορική ολοκλήρωση, στη διαχείριση των συνόρων και στις αλυσίδες εφοδιασμού που στηρίζουν την ευρωπαϊκή γεωργία και τη βιομηχανία κρίσιμων πρώτων υλών. Παράλληλα, το σύμφωνο προβλέπει συνεργασίες για απανθρακοποίηση, αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και επενδύσεις του ιδιωτικού τομέα.

Σύμφωνα με την Ευρωπαία επίτροπο Ντουμπράβκα Σουίκα, η προσέγγιση αυτή «είναι διαφορετική»:

«Εφαρμόζουμε μια διαδικασία από κάτω προς τα πάνω· μιλήσαμε με κοινωνικούς φορείς, όχι μόνο με κυβερνήσεις. Δημιουργούμε εταιρικές σχέσεις μεταξύ ίσων.»

Ωστόσο, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών εκφράζουν επιφυλάξεις. Ο Moataz El Fegiery, αντιπρόεδρος της ΜΚΟ EuroMed Rights, τόνισε ότι «η διαβούλευση υπήρξε περιορισμένη και οι φωνές των θυμάτων αυταρχικών καθεστώτων δεν ακούστηκαν». Η κριτική επικεντρώνεται στην έλλειψη αναφοράς σε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, σε αντίθεση με τη «Διαδικασία της Βαρκελώνης» του 1995, που έθετε ρητά το ζήτημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο επίκεντρο.

Ένα νέο γεωπολιτικό πλαίσιο

Η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική, Κάγια Κάλλας, υπογράμμισε ότι η Ευρώπη επιδιώκει να διαμορφώσει «μια ισότιμη σχέση» με τους εταίρους της, σε αντίθεση με τις επιρροές της Κίνας και της Ρωσίας:

«Πρέπει να είμαστε αξιόπιστοι και συνεπείς αν θέλουμε να παραμείνουμε ανταγωνιστικοί», δήλωσε, προσθέτοντας ότι η ΕΕ «ενθαρρύνει τους εταίρους της να μην παρακάμπτουν τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας.»

Η νέα στρατηγική απευθύνεται όχι μόνο στα παραδοσιακά μεσογειακά κράτη, αλλά και σε γειτονικούς εταίρους όπως η Τουρκία, η Μαυριτανία και τα Δυτικά Βαλκάνια, αφήνοντας ανοικτή την προοπτική ενός ευρύτερου μεσογειακού πλαισίου συνεργασίας.

Ένα παλιό όνειρο με νέα γλώσσα

Από τη «Διαδικασία της Βαρκελώνης» ως σήμερα, η ΕΕ έχει επανειλημμένα επιχειρήσει να οικοδομήσει μια κοινή μεσογειακή ταυτότητα — μια ιδέα που παραμένει ελκυστική αλλά δύσκολα εφαρμόσιμη. Το νέο σύμφωνο επιχειρεί να της δώσει μια πιο πραγματιστική μορφή: λιγότερη ρητορική περί πολιτισμών, περισσότερη συνεργασία σε ενέργεια, εμπόριο και τεχνολογία.

Αν όμως η Ευρώπη θέλει πράγματι να ανακτήσει την επιρροή της στον Νότο, το στοίχημα θα είναι να μεταφράσει αυτή τη νέα «γλώσσα ισότητας» σε πράξεις που θα πείσουν — όχι μόνο κυβερνήσεις, αλλά και κοινωνίες.